ประวัติโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล

ตั้ง “โอสถศาลา” ในหัวเมือง

รัฐจัดตั้งโอสถศาลาในหัวเมืองต่าง ๆ เช่น พิษณุโลก อุตรดิตถ์ อุทัยธานี และปราจีนบุรี เพื่อจำหน่ายยาราคาถูกให้ประชาชนที่อยู่ห่างไกล ถือเป็นต้นแบบแรกของสถานบริการสุขภาพระดับท้องถิ่นของไทย แต่ในระยะแรกส่วนใหญ่ต้องยุติลงเพราะประสบปัญหาขาดทุน

สถาปนา “กรมสาธารณสุข”

จัดตั้งกรมสาธารณสุขอย่างเป็นทางการ เป็นครั้งแรกที่งานสาธารณสุขของประเทศมีหน่วยงานกลางรับผิดชอบโดยตรง และเป็นจุดเริ่มต้นของการวางระบบบริการหน้าด่านในระดับพื้นที่

ก่อตั้งกระทรวงสาธารณสุข

รวมงานด้านการแพทย์และงานสาธารณสุขเข้าไว้ในกระทรวงเดียวกัน ทำให้การขยายสถานบริการในชนบทเป็นระบบมากขึ้น แต่ขณะเดียวกันก็ก่อให้เกิดโครงสร้างบริหารแบบรวมศูนย์ ซึ่งเป็นประเด็นที่ถูกทบทวนในยุคกระจายอำนาจภายหลัง

สุขศาลาชั้นสอง → “สถานีอนามัยชั้นสอง”

ยกระดับและเปลี่ยนชื่อสุขศาลาชั้นสองเป็นสถานีอนามัยชั้นสอง เป็นการวางรากฐานหน่วยบริการประจำตำบลที่ใช้ชื่อนี้ต่อเนื่องยาวนานกว่าครึ่งศตวรรษ

นำแนวคิด “การสาธารณสุขมูลฐาน” (PHC) มาใช้

ไทยรับหลักการจากปฏิญญาอัลมา-อาตา (Alma-Ata, ค.ศ. 1978) มาบรรจุในแผนพัฒนาการสาธารณสุขแห่งชาติ โดยตั้งเป้าหมาย “สุขภาพดีถ้วนหน้าในปี 2543”

เกิดกลไกภาคประชาชนที่เป็นเอกลักษณ์ของไทย คือ ผู้สื่อข่าวสาธารณสุข (ผสส.) และ อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ซึ่งทำงานเคียงข้างสถานีอนามัยมาจนถึงปัจจุบัน

พ.ร.บ. กำหนดแผนและขั้นตอนการกระจายอำนาจฯ พ.ศ. 2542

กฎหมายฉบับนี้คือ รากฐานทางกฎหมายของการถ่ายโอน รพ.สต. สู่ท้องถิ่น โดยกำหนดให้รัฐถ่ายโอนภารกิจสถานีอนามัยไปยังองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และให้มีคณะกรรมการการกระจายอำนาจฯ (ก.ก.ถ.) จัดทำแผนขั้นตอนการถ่ายโอน

นโยบาย “30 บาทรักษาทุกโรค” — หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า

สถานีอนามัยถูกกำหนดบทบาทเป็น ด่านแรก (gatekeeper) ของระบบ พร้อมเปลี่ยนวิธีจ่ายเงินเป็นแบบ เหมาจ่ายรายหัว (capitation) ผ่านเครือข่ายหน่วยบริการปฐมภูมิ (CUP)

อย่างไรก็ตาม งบประมาณส่วนใหญ่ยังบริหารรวมอยู่ที่โรงพยาบาลชุมชนซึ่งเป็นแม่ข่าย ทำให้สถานีอนามัยมีอิสระทางการเงินจำกัด — เป็นประเด็นที่ส่งผลต่อการถ่ายโอนในเวลาต่อมา

ยกระดับสถานีอนามัยเป็น “โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล”

รัฐบาลนายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ โดยรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข นายวิทยา แก้วภราดัย ประกาศยกระดับสถานีอนามัยทั่วประเทศราว 9,810 แห่ง ขึ้นเป็น รพ.สต. ภายใต้แผนปฏิบัติการไทยเข้มแข็ง

เจตนารมณ์คือเปลี่ยนกระบวนทัศน์จาก “ตั้งรับรักษาโรค” มาเป็นการดูแลครบ 4 มิติ — ส่งเสริม ป้องกัน รักษา ฟื้นฟู — เพื่อลดความแออัดในโรงพยาบาลใหญ่ และให้ประชาชนเข้าถึงบริการที่มีคุณภาพใกล้บ้าน

มีคำสั่งกระทรวงสาธารณสุขที่ 408/2552 ลงวันที่ 18 มีนาคม 2552 แต่งตั้งคณะทำงานติดตามและสนับสนุนนโยบายดังกล่าว

ประกาศใช้ พ.ร.บ. ระบบสุขภาพปฐมภูมิ พ.ศ. 2562

กฎหมายเฉพาะฉบับแรกของไทยที่ว่าด้วยระบบสุขภาพปฐมภูมิ ประกาศในราชกิจจานุเบกษาวันที่ 30 เมษายน 2562 และมีผลบังคับใช้เมื่อพ้น 90 วันนับจากวันประกาศ

สาระสำคัญคือกำหนดให้ประชาชนมีสิทธิได้รับบริการสุขภาพปฐมภูมิจาก แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว ร่วมกับ คณะผู้ให้บริการสุขภาพปฐมภูมิ สหวิชาชีพ กำหนดให้ขึ้นทะเบียนหน่วยบริการปฐมภูมิและเครือข่าย และให้มีระบบข้อมูลสุขภาพที่เชื่อมโยงกันเพื่อการดูแลอย่างต่อเนื่อง พร้อมกำหนดหน้าที่รักษาความลับผู้รับบริการและจัดระบบส่งต่อเมื่อจำเป็น

ประกาศ ก.ก.ถ. เปิดทางถ่ายโอน รพ.สต. สู่ อบจ.

คณะกรรมการการกระจายอำนาจให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นออกประกาศหลักเกณฑ์และขั้นตอนการถ่ายโอนภารกิจ รพ.สต. ให้แก่องค์การบริหารส่วนจังหวัด ซึ่งเป็นจุดเริ่มของการถ่ายโอนขนานใหญ่

ถ่ายโอนครั้งใหญ่ที่สุด 3,263 แห่ง

ถ่ายโอน รพ.สต. จำนวน 3,263 แห่ง (ราว 33% ของทั้งประเทศ) ไปสังกัด อบจ. 49 แห่ง พร้อมบุคลากรที่แสดงความประสงค์ถ่ายโอนรวมประมาณ 21,899 คน (ข้าราชการ 12,037 คน และพนักงานกระทรวงสาธารณสุข/ลูกจ้าง 9,862 คน)

มี อบจ. 6 จังหวัดที่รับถ่ายโอนครบ 100% ในรอบแรก ได้แก่ มุกดาหาร หนองบัวลำภู ร้อยเอ็ด ขอนแก่น ปราจีนบุรี และสุพรรณบุรี

“30 บาทรักษาทุกที่ ด้วยบัตรประชาชนใบเดียว” ครบ 77 จังหวัด

หลังนำร่อง 4 จังหวัดแรก (แพร่ เพชรบุรี ร้อยเอ็ด นราธิวาส) ตั้งแต่ 7 มกราคม 2567 นโยบายขยายครอบคลุมทั่วประเทศตั้งแต่ 1 มกราคม 2568 ประชาชนใช้บัตรประชาชนใบเดียวเข้ารับบริการได้ทั้งในและข้ามจังหวัดโดยไม่ต้องใช้ใบส่งตัว

นโยบายนี้ทำให้ การเชื่อมโยงข้อมูลสุขภาพระหว่างหน่วยบริการกลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็น ไม่ใช่ทางเลือกอีกต่อไป และในปีเดียวกันมีการถ่ายโอน รพ.สต. เพิ่มอีก 256 แห่ง